17/11/2026
Định hướng nghiên cứu khoa học tại Khoa Điện – Điện tử
Trong bối cảnh chuyển đổi số và sử dụng năng lượng hiệu quả đang trở thành những yêu cầu quan trọng đối với các cơ sở giáo dục, doanh nghiệp và hệ thống sản xuất công nghiệp, việc ứng dụng công nghệ hiện đại vào giám sát, quản lý điện năng mở ra nhiều hướng nghiên cứu có giá trị thực tiễn. Xuất phát từ yêu cầu đó, đề tài “Nghiên cứu, thiết kế hệ thống giám sát, phát hiện bất thường và tối ưu hóa điện năng tiêu thụ trong phòng thực hành dựa trên công nghệ IoT và trí tuệ nhân tạo” được đề xuất như một hướng nghiên cứu kết hợp giữa kỹ thuật điện, điện tử, hệ thống nhúng, công nghệ Internet vạn vật (IoT) và trí tuệ nhân tạo (AI).
Hiện nay, tại các phòng học, phòng thực hành và phòng thí nghiệm thuộc lĩnh vực kỹ thuật, nhiều thiết bị điện được vận hành đồng thời nhằm phục vụ hoạt động giảng dạy, nghiên cứu và thực nghiệm. Các thiết bị như máy tính, bộ nguồn thí nghiệm, hệ thống chiếu sáng, điều hòa không khí, động cơ điện, bộ biến đổi công suất và các mô hình thực hành có đặc điểm tiêu thụ điện năng khác nhau, phụ thuộc vào thời gian hoạt động và chế độ vận hành.
Trong phương thức quản lý truyền thống, việc theo dõi điện năng thường được thực hiện thông qua công tơ tổng hoặc kiểm tra định kỳ. Cách thức này có thể cung cấp thông tin về lượng điện tiêu thụ trong một khoảng thời gian nhất định nhưng chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu phân tích chi tiết phụ tải, giám sát trạng thái vận hành theo thời gian thực và phát hiện sớm những dấu hiệu sử dụng điện bất thường.
Chẳng hạn, một thiết bị có thể tiếp tục hoạt động sau khi kết thúc giờ thực hành; công suất tiêu thụ tại một nhánh phụ tải có thể gia tăng đột ngột; hoặc hệ thống điều hòa, chiếu sáng hoạt động khi phòng không có người sử dụng. Nếu thiếu dữ liệu giám sát chi tiết, những tình huống này có thể không được nhận biết kịp thời, dẫn đến lãng phí điện năng hoặc làm gia tăng nguy cơ mất an toàn trong quá trình vận hành.
Từ thực tế trên, việc nghiên cứu một hệ thống có khả năng thu thập dữ liệu điện năng, theo dõi trực quan, phân tích đặc điểm sử dụng điện và hỗ trợ cảnh báo là hướng tiếp cận có ý nghĩa cả về khoa học lẫn ứng dụng.
Đề tài hướng đến việc xây dựng một mô hình giám sát điện năng thông minh có khả năng thu thập dữ liệu từ các thiết bị điện, truyền dữ liệu qua mạng, phân tích trạng thái vận hành và hỗ trợ người quản lý đưa ra quyết định sử dụng điện hợp lý.
Trọng tâm nghiên cứu được xác định trên ba nội dung chính.
Thứ nhất, xây dựng hệ thống đo lường và giám sát điện năng theo thời gian thực.
Hệ thống được thiết kế để theo dõi các thông số cơ bản của phụ tải điện một pha, bao gồm điện áp, dòng điện, công suất tác dụng, hệ số công suất và điện năng tiêu thụ. Dữ liệu được cập nhật định kỳ, lưu trữ và hiển thị trên giao diện trực quan để phục vụ quá trình theo dõi, đối chiếu và phân tích.
Thứ hai, nghiên cứu phương pháp phát hiện các trạng thái tiêu thụ điện bất thường.
Thay vì chỉ sử dụng một ngưỡng cảnh báo cố định, đề tài xem xét việc kết hợp các quy tắc kỹ thuật với thuật toán phân tích dữ liệu nhằm nhận diện những thay đổi không phù hợp với đặc điểm vận hành thông thường của thiết bị.
Các tình huống nghiên cứu có thể bao gồm phụ tải hoạt động ngoài thời gian dự kiến, công suất tăng bất thường, thiết bị vận hành kéo dài khi không có nhu cầu sử dụng hoặc xuất hiện sự khác biệt đáng kể giữa mức tiêu thụ thực tế và mô hình tham chiếu.
Thứ ba, đề xuất giải pháp tối ưu hóa điện năng tiêu thụ.
Trên cơ sở dữ liệu thu thập được, hệ thống phân tích thời gian sử dụng, đặc điểm vận hành và tỷ trọng tiêu thụ điện của các nhóm thiết bị. Từ đó, đề xuất những biện pháp như điều chỉnh lịch vận hành, hạn chế thời gian hoạt động không cần thiết, quản lý phụ tải theo khu vực và hỗ trợ người quản lý xác định những vị trí có tiềm năng tiết kiệm điện.
Mục tiêu cuối cùng không chỉ là xây dựng một thiết bị đo điện thông thường mà còn phát triển một mô hình hỗ trợ quản lý năng lượng dựa trên dữ liệu.
Về cấu trúc tổng thể, hệ thống được đề xuất xây dựng theo mô hình gồm ba thành phần: thiết bị thu thập dữ liệu tại hiện trường, nền tảng truyền thông và lưu trữ dữ liệu, cùng bộ phận xử lý và hiển thị thông tin.
Tại các nhánh phụ tải cần theo dõi, hệ thống sử dụng các mô-đun đo điện năng phù hợp để thu thập thông số điện. Trong mô hình thử nghiệm một pha, có thể nghiên cứu sử dụng mô-đun PZEM-004T kết hợp với vi điều khiển ESP32.
ESP32 đóng vai trò xử lý dữ liệu tại thiết bị đầu cuối, thực hiện việc đọc các thông số đo, kiểm tra tính hợp lệ của dữ liệu và truyền thông tin đến hệ thống giám sát thông qua kết nối Wi-Fi.
Để tăng khả năng phân tích điều kiện vận hành, mô hình có thể tích hợp thêm cảm biến nhiệt độ môi trường và cảm biến hiện diện, qua đó đối chiếu mức tiêu thụ điện với điều kiện sử dụng thực tế của phòng thực hành.
Quá trình thiết kế cần đặc biệt chú trọng yêu cầu cách ly điện, bảo vệ thiết bị đo, an toàn mạng điện và độ tin cậy của hệ thống thu thập dữ liệu.
Dữ liệu từ thiết bị đầu cuối được truyền đến máy chủ hoặc nền tảng quản lý thông qua giao thức MQTT. Đây là giao thức truyền thông có cấu trúc gọn nhẹ, phù hợp với nhiều ứng dụng IoT.
Tại lớp quản lý, dữ liệu có thể được tổ chức, lưu trữ và hiển thị bằng các nền tảng như Node-RED, InfluxDB và Grafana hoặc một ứng dụng web được phát triển riêng.
Giao diện giám sát dự kiến cung cấp thông tin về công suất tức thời, điện năng tiêu thụ theo giờ hoặc theo ngày, lịch sử vận hành, biểu đồ biến thiên phụ tải và danh sách các sự kiện cảnh báo.
Đặc biệt, hệ thống được nghiên cứu theo hướng có thể truy cập từ máy tính hoặc thiết bị di động, giúp người quản lý theo dõi tình trạng sử dụng điện mà không cần trực tiếp kiểm tra tại từng vị trí lắp đặt.
Một nội dung có tính nghiên cứu của đề tài là khảo sát khả năng ứng dụng các thuật toán học máy để phát hiện những thay đổi bất thường trong dữ liệu tiêu thụ điện.
Đối với hệ thống thử nghiệm, thuật toán Isolation Forest có thể được lựa chọn để đánh giá khả năng nhận diện các mẫu dữ liệu khác biệt so với trạng thái vận hành thông thường.
Dữ liệu đầu vào dự kiến bao gồm công suất tiêu thụ, dòng điện, hệ số công suất, thời điểm sử dụng và một số đặc trưng được tính toán từ chuỗi dữ liệu theo thời gian.
Trên cơ sở đó, hệ thống có thể đánh giá mức độ bất thường của từng giai đoạn vận hành và gửi thông báo khi phát hiện những trường hợp cần kiểm tra.
Điểm quan trọng của nội dung này là so sánh hiệu quả giữa phương pháp cảnh báo theo ngưỡng truyền thống và phương pháp phân tích dữ liệu bằng học máy. Việc đánh giá cần dựa trên các chỉ tiêu như tỷ lệ phát hiện đúng, tỷ lệ cảnh báo sai và thời gian phát hiện, thay vì chỉ dựa vào khả năng hiển thị kết quả trên giao diện.
Cần lưu ý rằng cảnh báo do thuật toán học máy tạo ra mang tính hỗ trợ phân tích, không thay thế các thiết bị bảo vệ điện chuyên dụng.
Để bảo đảm tính khoa học và khả năng đánh giá khách quan, đề tài dự kiến thực hiện theo các giai đoạn từ thiết kế mô hình, kiểm tra chức năng đến xây dựng bộ dữ liệu và đánh giá hiệu quả hoạt động.
Ở giai đoạn đầu, nhóm nghiên cứu tiến hành khảo sát đặc điểm phụ tải trong một phòng thực hành hoặc trên mô hình thử nghiệm tương đương. Các thông tin cần xác định bao gồm công suất định mức, thời gian sử dụng, chế độ hoạt động và yêu cầu giám sát của từng nhóm thiết bị.
Tiếp theo, mô hình phần cứng và phần mềm được xây dựng, tích hợp và kiểm thử. Hệ thống đo lường cần được đối chiếu với thiết bị đo tham chiếu phù hợp nhằm đánh giá sai số, trong khi hệ thống truyền thông được kiểm tra về tính ổn định, khả năng cập nhật và mức độ đầy đủ của dữ liệu lưu trữ.
Sau khi hoàn thiện chức năng cơ bản, quá trình thu thập dữ liệu thực nghiệm được thực hiện ở các chế độ vận hành khác nhau. Bộ dữ liệu này là cơ sở để phân tích đặc điểm tiêu thụ điện và thử nghiệm các phương pháp phát hiện bất thường.
Một hướng thực nghiệm đáng chú ý là xây dựng các kịch bản có kiểm soát, chẳng hạn phụ tải hoạt động ngoài lịch sử dụng, công suất tăng đột ngột hoặc thay đổi chế độ vận hành, nhằm đánh giá khả năng phát hiện của từng thuật toán.
Cuối cùng, đề tài tiến hành so sánh dữ liệu tiêu thụ điện giữa các giai đoạn vận hành tương đồng trước và sau khi áp dụng các khuyến nghị quản lý. Khi đánh giá hiệu quả tiết kiệm điện, cần xem xét sự khác biệt về thời gian sử dụng phòng, số lượng thiết bị hoạt động và điều kiện môi trường nhằm tránh đưa ra kết luận thiếu cơ sở.
Đối với mô hình nghiên cứu, một số chỉ tiêu có thể được đặt ra để kiểm chứng bao gồm độ chính xác phép đo, tỷ lệ dữ liệu thu thập thành công, độ trễ cảnh báo, tỷ lệ cảnh báo sai và mức thay đổi điện năng tiêu thụ trong những điều kiện vận hành tương đương.
Nếu được triển khai và hoàn thiện theo định hướng đề xuất, đề tài có thể hình thành một bộ sản phẩm nghiên cứu gồm mô hình thiết bị đo và truyền dữ liệu điện năng, phần mềm giám sát trên nền tảng web, cơ sở dữ liệu phục vụ phân tích phụ tải và thuật toán hỗ trợ phát hiện trạng thái tiêu thụ điện bất thường.
Trước hết, sản phẩm có thể được sử dụng như một mô hình phục vụ giảng dạy các học phần liên quan đến vi điều khiển, hệ thống nhúng, đo lường điện, mạng cảm biến, IoT và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong kỹ thuật.
Đối với hoạt động quản lý phòng thực hành, hệ thống có thể hỗ trợ theo dõi điện năng tiêu thụ tại các nhóm thiết bị, phân tích thời gian vận hành và cung cấp thông tin để xây dựng phương án sử dụng điện hiệu quả hơn.
Ở phạm vi mở rộng, cấu trúc hệ thống có thể được nghiên cứu, điều chỉnh để ứng dụng trong phòng máy tính, phòng thí nghiệm, tòa nhà học tập hoặc các hệ thống phụ tải quy mô nhỏ tại doanh nghiệp.
Tuy nhiên, khả năng triển khai thực tế phụ thuộc vào kết quả kiểm định độ chính xác, tính ổn định, an toàn điện, an toàn thông tin và chi phí vận hành của hệ thống. Những yếu tố này cần được đánh giá đầy đủ trước khi chuyển từ mô hình nghiên cứu sang ứng dụng thường xuyên.
Giá trị của đề tài được thể hiện ở việc tích hợp các kiến thức thuộc nhiều lĩnh vực chuyên ngành Điện – Điện tử để giải quyết một bài toán thực tế về quản lý năng lượng.
Từ góc độ kỹ thuật điện, đề tài liên quan trực tiếp đến đo lường thông số điện, phân tích phụ tải và sử dụng năng lượng hiệu quả.
Từ góc độ điện tử và hệ thống nhúng, đề tài đặt ra yêu cầu thiết kế thiết bị thu thập dữ liệu, xây dựng giao tiếp truyền thông và bảo đảm hoạt động ổn định của phần cứng.
Trong lĩnh vực công nghệ số, việc tổ chức dữ liệu, phát triển giao diện giám sát và ứng dụng thuật toán phân tích tạo điều kiện để nghiên cứu sâu hơn về các hệ thống điều khiển, giám sát thông minh.
Về lâu dài, hướng nghiên cứu này có thể được phát triển theo các nội dung chuyên sâu như dự báo nhu cầu phụ tải theo thời gian, phân tích đặc trưng tiêu thụ điện của từng nhóm thiết bị, quản lý năng lượng trong tòa nhà và tích hợp dữ liệu từ các nguồn năng lượng tái tạo.
Bên cạnh việc hướng tới một sản phẩm ứng dụng, quá trình nghiên cứu còn tạo điều kiện để sinh viên tiếp cận đầy đủ các bước của hoạt động khoa học: xác định vấn đề, xây dựng giả thuyết, lựa chọn phương pháp, thiết kế thực nghiệm, xử lý dữ liệu và đánh giá kết quả.
Đây cũng là cơ sở để phát triển các đề tài nghiên cứu khoa học sinh viên, đồ án tốt nghiệp và các hướng nghiên cứu ứng dụng có sự phối hợp giữa giảng viên với sinh viên trong lĩnh vực kỹ thuật.
Nghiên cứu, thiết kế hệ thống giám sát, phát hiện bất thường và tối ưu hóa điện năng tiêu thụ dựa trên công nghệ IoT và trí tuệ nhân tạo là một hướng nghiên cứu có tính liên ngành, phù hợp với xu hướng phát triển của lĩnh vực Điện – Điện tử hiện nay.
Thông qua việc kết hợp công nghệ đo lường điện, hệ thống nhúng, truyền thông dữ liệu và thuật toán thông minh, đề tài hướng đến xây dựng một giải pháp có khả năng cung cấp thông tin đầy đủ hơn về quá trình sử dụng điện, hỗ trợ nhận diện các trạng thái vận hành chưa hợp lý và đề xuất biện pháp nâng cao hiệu quả quản lý năng lượng.
Với định hướng nghiên cứu gắn liền thực tiễn, đề tài không chỉ mở ra khả năng phát triển các sản phẩm công nghệ phục vụ quản lý điện năng mà còn góp phần xây dựng môi trường học tập, nghiên cứu và sáng tạo trong lĩnh vực kỹ thuật.
Đẩy mạnh các hướng nghiên cứu ứng dụng như trên là một trong những cách tiếp cận thiết thực để gắn kết kiến thức chuyên ngành với nhu cầu của xã hội, đồng thời tạo cơ hội cho sinh viên Khoa Điện – Điện tử phát triển năng lực nghiên cứu, tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết những bài toán kỹ thuật trong thực tiễn.